Sokakta Önü Kesilen İranlı Kadın

Özet

Gözetim Kurulu, İran sokaklarında bir kadının başörtüsü takmadığı gerekçesiyle önünü kesen bir adamı gösteren bir videoyu kaldırma yönünde Meta'nın başta vermiş olduğu kararı bozmuştur. Gönderi, sözcüğün sözlükteki anlamını yansıtmayan mecazi bir ifade içerdiği ve inandırıcı bir şiddet tehdidi oluşturmadığı için Şiddet ve Suça Teşvik kurallarını ihlal etmemiştir. Kargaşanın hakim olduğu ve protesto eden kişilere yönelik baskı ve şiddetin arttığı bu dönemde, İran'da sosyal medyaya erişim son derece önemlidir ve internet de kadın hakları mücadelesinde yeni bir savaş alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Ülkede henüz yasaklanmayan az sayıdaki platformdan biri olan Instagram, rejimin internette kadınları korkutma ve susturma çabalarına rağmen, rejim karşıtı "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketinde ölçülemez bir rol üstlenmektedir. Kurul, sistematik devlet baskısı bağlamında Meta'nın ifade ve toplanma özgürlüğüne saygı duyma çabalarının yetersiz olduğu sonucuna varmıştır ve şirketin Kriz İlkesi Protokolünde değişiklik yapılmasını tavsiye etmektedir.

Vaka Hakkında

Temmuz 2023'te bir kullanıcı, bir adamın başörtüsü takmadığı için bir kadının kamusal alanda önünü kestiği bir videoyu Instagram'da paylaşmıştır. İngilizce altyazılı Farsça videoda kadın, kendi haklarını savunduğunu söyleyerek adama yanıt vermektedir. Videoyla birlikte paylaşılan bir açıklama, hem videodaki kadına hem de rejime karşı gelen İranlı kadınlara destek vermektedir. Rejimi de eleştiren açıklamanın bir kısmında, Meta'ya göre, "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) şeklinde çevrilen bir ifade yer almaktadır.

İran'ın ceza kanunu, kamusal alana "düzgün bağlanmış başörtüsü" olmadan çıkan kadınları hapis, para veya kırbaç cezası ile cezalandırmaktadır. Eylül 2023'te İran rejimi, zorunlu başörtüsü kurallarına karşı gelmeye devam etmeleri halinde kadınların 10 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabileceği yeni bir Tesettür ve İffet Yasasını onaylamıştır. Bu gönderideki açıklama, videodaki kadının zaten tutuklandığını açıkça ortaya koymaktadır.

İlk olarak Instagram'ın Topluluk Kuralları'nı ihlal ediyor olabileceği gerekçesiyle Meta'nın otomatik sistemleri tarafından işaretlenen gönderi, insan değerlendirmesine gönderilmiştir. Birden fazla değerlendirme görevlisi, içeriği Meta'nın Şiddet ve Suça Teşvik ilkesi kapsamında değerlendirmiş ancak aynı sonuca ulaşmamıştır. Buna teknik bir hatanın da eklenmesiyle birlikte, gönderi yayında kalmıştır. Daha sonra bir kullanıcı gönderiyi şikayet etmiştir ve bunun üzerine, Meta'nın dil uzmanlığına sahip bölgesel ekibi ek değerlendirmeler yürütmüştür. Bu aşamada, gönderinin Şiddet ve Suça Teşvik ilkesini ihlal ettiği tespit edilmiştir ve gönderi Instagram'dan kaldırılmıştır. İçeriği paylaşan kullanıcı bunun üzerine Kurula itirazda bulunmuştur. Başta içeriği kaldırma kararının doğru olduğunu savunan Meta, Kurul bu vakayı seçtiğinde ise bu kararı geri çevirmiş ve gönderiyi geri yüklemiştir.

Önemli Bulgular

Kurul, sözcüğün sözlükteki anlamını yansıtmayan mecazi bir söylem içerdiği ve internet dışında birisine zarar verebilecek inandırıcı bir şiddet tehdidi oluşturmadığı için gönderinin Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardını ihlal etmediği görüşündedir. Meta'nın başta gönderiyi kaldırma sebeplerinin arasında, şirketin "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) sözcük öbeğini, videodaki adamı hedefleyerek yüksek derecede şiddet eyleminde bulunma niyetinin beyanı olarak değerlendirmesi de bulunmaktadır ancak bu sözcük öbeği sözlükteki anlamıyla yorumlanmamalıdır. İran'daki yaygın protestoların bağlamı ve bir bütün olarak açıklama ve video göz önünde bulundurulduğunda, bu sözcük öbeği mecazi olarak kullanılmaktadır ve rejime karşı öfke ve ümitsizlik ifade etmektedir. Kurulun danıştığı dil uzmanları, sözcük öbeğini "we will tear you to pieces sometime soon" (yakında sizi parçalara ayıracağız) şeklinde çevirmiş ve ifadenin rejime karşı öfke, hayal kırıklığı ve kırgınlık ifade ettiğini açıklamıştır. Bu gönderiden kaynaklanacak en olası zarar, rejimin uğrayacağı zarardan ziyade, rejimin misilleme niteliğindeki şiddet eylemleri olacaktır.

Meta'nın ilke gerekçesine göre "inandırıcı tehdit" değerlendirilirken "dil" ve "bağlam" da göz önünde bulundurulabilirken, Meta'nın moderatörlere verdiği dahili rehberlik pratikte buna imkan vermemektedir. Moderatörlere belirli kriterleri (bir tehdit ve bir hedef) belirlemeleri ve bu kriterler karşılandığında içerikleri kaldırmaları yönünde talimat verilmektedir. Daha önce İran Protesto Sloganı vakasında bu uyumsuzlukla ilgili endişelerine dikkat çeken Kurul, sözü geçen vakada Meta'ya bağlamın nasıl göz önünde bulundurulacağına ilişkin, moderatörleri memnuniyetsizliği dile getiren "mecazi dil" kullanımını varsayılan olarak kaldırmayı durdurmaya yöneltecek nüanslı rehberlik sağlamasını tavsiye etmiştir. İran gibi bağlamlarda mecazi söyleme yönelik yaptırımların tutarsız bir şekilde uygulanmasının mümkün olmaya devam etmesi endişe vericidir. Dahası, insanlar tarafından sağlanan eğitim verilerinin kalitesi otomasyonun doğruluğunu da etkilediğinden, mecazi söylemi kaldırarak yapılan hatanın etkisi büyük olasılıkla daha geniş bir alana etki edecektir.

"Rıza veya izinleri olmadan tesettürsüz görsellerini ifşa ederek tesettürsüz kadınları riske atan içerikleri" yasaklayan bir kural var olduğundan, bu gönderi Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı kapsamında da göz önünde bulundurulmuştur. İlke maddesi, daha sonra şunları yasaklayacak şekilde düzenlenmiştir: "İfşa [tesettürsüz kadınlar]: bir kişinin kimliğini açık etme ve kişiyi riske atma." Kurul bu konuda, içeriğin videodaki kadını "ifşa" etmediği; kadının kimliği yaygın olarak bilindiği ve kendisi zaten tutuklandığı için zarar riskinin hafiflediği noktasında Meta ile hemfikirdir. Aslında gönderi, kadının tutuklanmasına dikkat çekmek üzere paylaşılmıştır ve yetkililerin kendisini serbest bırakması için baskı oluşturulmasına yardımcı olabilir.

İran, Kriz İlkesi Protokolü dahil olmak üzere Meta'nın kriz ilkeleri kapsamında riskli ülke olarak belirlendiğinden, şirket belirli bir durumu ele almak için geçici ilke değişiklikleri ("destek noktaları") uygulayabilmektedir. Kurul, Meta'nın İran'a yönelik çabalarının farkında olmakla birlikte, sistematik baskı ortamlarında insanların ifade ve toplanma özgürlüğüne saygı duyma noktasında bu çalışmaların yetersiz kaldığı görüşündedir.

Gözetim Kurulunun Kararı

Gözetim Kurulu, Meta'nın gönderiyi kaldırma yönünde başta vermiş olduğu kararı bozmuştur.

Kurulun Meta'ya tavsiyeleri şu yöndedir:

• Şiddeti teşvik etme niyeti gütmeyen ve şiddeti teşvik etme olasılığı yüksek olmayan mecazi (yani sözlük anlamı dışındaki) ifadelerin, Şiddet ve Suça Teşvik ilkesinin alakalı bağlamlarda şiddet tehditlerini yasaklayan ilke maddesini ihlal etmediğini açıkça belirten bir destek noktasını Kriz İlkesi Protokolüne ekleme. İlgili bağlamda bu tür ifadelerin nasıl belirleneceğine ilişkin olarak geniş ölçekte çalışan moderatörlere verilecek kriterlerin geliştirilmesi de buna dahil olmalıdır.

*Vaka özetleri sadece vakalara genel bakış niteliğindedir ve emsal oluşturmaz.

Vaka Kararı Tam Metni

1. Karar Özeti

Gözetim Kurulu, İran sokaklarında bir kadının başörtüsü takmadığı gerekçesiyle önünü kesen bir adamı gösteren bir videoyu kaldırma yönünde Meta'nın başta vermiş olduğu kararı bozmaktadır. Meta bu gönderiyi, gönderideki "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil)" ifadesini, videoda başörtüsü takmadığı gerekçesiyle kadına yaklaşan adamı hedefleyen bir tehdit olarak yorumladığı için Instagram'dan kaldırmıştır. Kurul, ilgili ifadenin sözlük anlamıyla değil mecazi anlamıyla kullanılması ve dile getirildiği bağlamda inandırıcı bir şiddet tehdidi oluşturmaması nedeniyle, gönderinin Şiddet ve Suça Teşvik ilkesini ihlal etmediği görüşündedir. Meta başlangıçta, Kurul vakayı seçtikten sonra, gönderiyi kaldırma kararını onaylamıştır. Ancak Meta, gerekçesini Kurula sunmadan önce, içeriği kaldırma yönünde başta vermiş olduğu kararın hatalı olduğunu belirlemiş ve gönderiyi platforma geri yüklemiştir. Kurul, ifade özgürlüğüne uygulanan sistematik devlet baskısı bağlamında Meta'nın ifade ve toplanma özgürlüğüne saygı duyma çabalarının yetersiz olduğu sonucuna varmıştır ve şirketin Kriz İlkesi Protokolünde değişiklik yapılmasını tavsiye etmektedir.

2. Vaka Açıklaması ve Arkaplanı

Temmuz 2023'te bir Instagram kullanıcısı, bir erkeğin başörtüsü takmadığı için kamusal alanda bir kadının önünü kestiğini ve kadının da kendi haklarını savunduğunu söyleyerek yanıt verdiğini gösteren, İngilizce altyazılı Farsça bir video paylaşmıştır. Videoda kadın tamamen görünürken, erkeğin kimliği tespit edilememektedir. Video, başlangıçta İran rejimine bağlı olan veya destek veren biri tarafından paylaşılan bir kaydın yeniden paylaşımı gibi görünmektedir. Video, hem videodaki kadına hem de rejime karşı gelen İranlı kadınlara destek verirken rejimi ve destekçilerini eleştiren Farsça bir açıklamayla birlikte paylaşılmıştır. Açıklamada, Meta'nın "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) şeklinde çevirdiği bir ifade yer almakta ve kadının olaydan sonra tutuklandığı dile getirilmektedir. Gönderi yaklaşık 47.000 görüntüleme, 2000 beğenme, 100 yorum ve 50 paylaşım almıştır.

Bu içerik ilk önce, Meta'nın potansiyel ilke ihlallerini tespit etmek üzere kullandığı bir algoritma olan otomatik bir sınıflandırıcı tarafından, Instagram Topluluk Kuralları'nın potansiyel ihlali olarak işaretlenmiş ve insan değerlendirmesine gönderilmiştir. Birden fazla değerlendirme görevlisi içeriği değerlendirmiştir ancak hem teknik bir hata nedeniyle hem de değerlendirme görevlileri gönderinin Şiddet ve Suça Teşvik ilkesini ihlal edip etmediği konusunda aynı sonuca varamadığından, içerik başlangıçta kaldırılmamıştır. Daha sonra bir kullanıcı içeriği şikayet etmiştir ve buna yanıt olarak otomatik bir sınıflandırıcı, içeriğin Meta'nın ilkelerini ihlal ediyor olabileceğini tekrar belirlemiş ve içeriği ek değerlendirmeye göndermiştir. İçerik tek bir kullanıcı tarafından şikayet edilmiş ve sadece bir kez şikayet edilmiştir. Meta'nın bölge ve dil uzmanlığına sahip ekibi tarafından gerçekleştirilen bu ek değerlendirmenin ardından Meta, Şiddet ve Suça Teşvik ilkesi uyarınca gönderiyi Instagram'dan kaldırmıştır. Meta'nın gönderiyi kaldırma kararı, açıklamadaki "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) ifadesine dayalı olmuştur. Şirket bu ifadeyi, videoda başörtüsü takmadığı gerekçesiyle kadına yaklaşan adamı hedefleyen bir tehdit olarak yorumlamıştır. Gönderiyi oluşturan kullanıcı, gönderiyi kaldırma kararı için Meta'ya itirazda bulunmuştur. Bir değerlendirme görevlisi, kaldırma kararını onaylamıştır.

İçeriği paylaşan kullanıcı bunun üzerine kaldırma kararı için Kurula itirazda bulunmuştur. Kurul bu vakayı yasal değerlendirme için belirlediğinde, Meta içeriği kaldırma kararını onaylamıştır. Meta, değerlendirmenin bu aşamasında, kadınları zarar riskiyle karşı karşıya bıraktığı takdirde tesettürsüz kadınları "ifşa" etmeyi yasaklayan Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardını da göz önünde bulundurmuştur. İçerik paylaşıldığı sırada, kadının zaten rejim tarafından tutuklandığı bilinmektedir. Şirket, Kurul vakayı seçtikten sonra kararını değiştirmiştir ve hem bölgesel ekibinden gelen ek yorumlara hem de Kurulun Küba'daki Kadınlara Protesto Çağrısı vakasındaki kararına dayalı olarak içeriği geri yüklemiştir.

Kurulun İran Protesto Sloganı kararında dikkat çektiği üzere, İran'da yaşayanlar en azından 1979 devriminden bu yana, hükümete karşı ve vatandaşlık hakları, siyasi haklar ve cinsiyet eşitliği için protesto yapmaktadır. 2023'te Nobel Barış Ödülü, "kadın hakları için 20 yıldan uzun süre mücadele ederek özgürlük sembolü ve İran teokrasisine karşı mücadelenin bir numaralı öncüsü haline gelen" ve yıllardır hapiste bulunan insan hakları savunucusu Nergis Muhammedi'ye verilmiştir. İran'ın ceza kanunu, kamusal alana "düzgün bağlanmış başörtüsü" olmadan çıkan kadınları hapis, para veya kırbaç cezası ile cezalandırmaktadır. Kadınların belirli akademik alanlarda çalışmaktan ve birçok kamusal alanda bulunmaktan da men edildiği İran'da, insanların karşı cinsten kişilerle dans etmesi dahil daha birçok şey de yasaklanmıştır. Erkekler evin reisi olarak görülmektedir ve kadınlar çalışmak, evlenmek veya seyahat etmek için babalarından veya kocalarından izin almak zorundadır. Bir kadının mahkemedeki tanıklığı erkeğin tanıklığının yarı ağırlığında görülmekte, dolayısıyla kadınların adalete erişimi sınırlanmaktadır.

İran makamları 2022 yılında zorunlu başörtüsü yaptırım önlemlerini yoğunlaştırdıktan ve genişlettikten sonra kadınların daha fazla denetimle karşı karşıya kalması, genellikle sözlü ve fiziksel tacize ve tutuklamalara yol açmıştır. Eylül 2022'de 22 yaşındaki Jina Mahsa Amini, ülkenin "başörtüsünü düzgün bağlama" kurallarına uymadığı iddiasıyla tutuklandıktan üç gün sonra, polis gözetiminde hayatını kaybetmiştir. Kendisinin ölümü ülke çapında öfkeye ve protestolara yol açmış ve şu isimde rejim karşıtı bir hareket olarak bilinir hale gelmiştir: "Zan, Zendegi, Azadi" ("Kadın, Yaşam, Özgürlük"). Bunun üzerine, yetkililer şiddet kullanarak baskı uygulamaya başlamıştır ve 2022 yılının sonu itibarıyla 500'den fazla teyitli ölüme ek olarak; protestocuların yanı sıra harekete desteğini dile getiren gazeteciler, avukatlar, aktivistler, sanatçılar ve sporcular dahil olmak üzere tahmini 14.000 kişi tutuklanmıştır.

Eylül 2023'te İran parlamentosu, zorunlu başörtüsü kurallarına karşı gelmeye devam etmeleri halinde kadınların 10 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabileceği yeni bir "Tesettür ve İffet" yasasını onaylamıştır. Başörtüsü takmayan kadınlara hizmet veren işletmelerin de yaptırımlarla ve kapatılma riskiyle karşı karşıya kalacağı bildirilmiştir.

İran'daki kadın protestoları hareketinin merkezinde yer alan sosyal medya; protestoların hayata geçirilmesinde, hayati önem taşıyan bilgilerin yayınlanmasında (bkz. herkese açık yorumlar PC 21007, PC-21011) ve hem istismarlar hem de insan hakları ihlalleri hakkındaki kanıtların belgelenmesinde ve kamuya açık bir şekilde korunmasında (PC-21008, dosya eki) kritik bir rol oynamaktadır.

Ancak internette yürütülen kampanyalar kadınları tehditler, karalama kampanyaları, tutuklamalar ve hapis cezaları dahil olmak üzere rejimden daha fazla baskı görme riskine de maruz bırakmaktadır. Kurulun danıştığı uzmanlar, İslami Devrim Muhafızları Ordusu ve İran hükümetiyle ilişkisi olup Instagram ve Telegram'da faaliyet gösteren geniş bir kişi ve kuruluş ağına dikkat çekmiştir. Bunlar arasından Telegram, protestocuları ve muhalifleri doğrudan hedef almak ve suçlamak için sıklıkla kullanılmaktadır.

Kurula gönderilen bazı herkese açık yorumlarda rejimin, "muhaliflerle ilgili içerikleri kaldırmaları veya gizlice engellemeleri yönünde sosyal medya şirketlerine baskı yapmak" amacıyla, kullanıcı şikayeti sistemini kullanarak Instagram'daki protesto içeriklerini toplu şekilde şikayet etme taktiğine de vurgu yapılmıştır (bkz. herkese açık yorumlar PC-21011, PC-21009). İran'daki istihbarat yetkililerinin, rejimi eleştirenlerin paylaştığı içerikleri kaldırmak için içerik moderatörlerine para teklif ettiği yönünde haberler de bulunmaktadır.

Şubat 2023'te İran Hakkında BM Özel Raportörü, internete ağır kesintiler uygulanması ve sosyal medya platformlarının sansürlenmesi de dahil olmak üzere yetkililerin muhalif görüşleri ifade etme yollarını kısıtladığı ülkede; sivil toplum aktivistlerinin, insan hakları savunucularının, kadın hakları aktivistlerinin, avukatların ve gazetecilerin sürekli olarak baskı altına kalmasına ilişkin endişelerini bildirmiştir.

3. Gözetim Kurulunun Yetkisi ve Kapsamı

Kurul, içeriği kaldırılan kişiden gelen itiraz üzerine Meta'nın kararını değerlendirme yetkisine sahiptir (Tüzük Madde 2, Kısım 1; İç Yönetmelikler Madde 3, Kısım 1).

Kurul, Meta'nın kararını onaylayabilir veya bozabilir (Tüzük Madde 3, Kısım 5) ve verilen karar şirket açısından bağlayıcıdır (Tüzük Madde 4). Meta ayrıca kararın paralel bağlama sahip benzer içeriklere uygulanmasının ne kadar makul olduğunu da değerlendirmelidir (Tüzük Madde 4). Kurulun kararları, bağlayıcı olmayan ancak Meta'nın yanıtlaması gereken tavsiyeler içerebilir (Tüzük Madde 3, Kısım 4; Madde 4). Meta tavsiyeler doğrultusunda harekete geçme taahhüdü verdiğinde, Kurul şirketin tavsiyeyi ne ölçüde uyguladığını izlemektedir.

Kurul, bu vakada olduğu gibi Meta'nın hatasını sonradan kabul ettiği vakaları seçtiği zaman, hem hataları azaltmak hem de Facebook ve Instagram'ı kullanan kişilere daha adil davranılmasını sağlayacak tavsiyelerde bulunmak amacıyla, içerik moderasyonu sürecini daha iyi anlamak için başta verilen kararı değerlendirmektedir.

4. Yetki ve Rehberlik Kaynakları

Kurulun bu vakadaki analizinde aşağıdaki standartlar ve emsaller bilgi kaynağı olmuştur:

I. Gözetim Kurulu Kararları

Önceki Gözetim Kurulu kararları arasında en alakalı olanlardan bazıları şunlardır:

• Küba'daki Kadınlara Protesto Çağrısı
• Peru Devlet Başkanı Aleyhinde Mecazi İfade
• İran Protesto Sloganı
• Öcalan'ın Tecridi
• Meme Kanseri Semptomları ve Çıplaklık

II. Meta'nın İçerik İlkeleri

Kurulun analizi, Meta'nın "çok önemli" olarak tanımladığı söz hakkı taahhüdü ve şirketin emniyet, gizlilik ve onur değerleri ışığında gerçekleştirilmiştir.

Instagram Topluluk Kuralları

Instagram Topluluk Kuralları, şirketin "inandırıcı tehditler barındıran içerikleri" kaldırdığını belirtmekte ve Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardına bağlantı verilmektedir. Topluluk Kuralları, Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardına doğrudan bağlantı vermemektedir. Meta'nın 2023 1. Çeyrek Topluluk Standartları Uygulama Raporu şunu belirtmektedir: "Facebook ve Instagram ortak İçerik İlkeleri kullanır. Yani Facebook'ta ihlal teşkil eden içerikler Instagram'da da ihlal teşkil eder."

İçerik, Şiddet ve Suça Teşvik ilkesi kapsamında kaldırılmıştır. Kurul bu vakayı seçtikten sonra, Meta ilgili içeriği Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme ilkesi kapsamında da analiz etmiştir.

Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardı

Meta'nın Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardı, ilke gerekçesine göre, "platformlarımızdaki içeriklerle bağlantılı olabilecek ve çevrimdışı ortamda gerçekleşme potansiyeli bulunan şiddeti önlemeyi" amaçlamaktadır. Meta, "insanların memnuniyetsizliklerini veya küçümsemelerini çoğu zaman ciddi olmayacak ve gündelik biçimde tehditle veya şiddet çağrısında bulunarak ifade ettiklerini" bildiğini de ifade etmektedir. Meta bu nedenle, herhangi bir kişiyi "yüksek derecede şiddet" uygulamaya yönelik "niyet belirten ifadeler" ile hedefleyen kişiler dahil olmak üzere, "ölüme yol açabilecek şiddet tehditleri" barındırdığına inandığı içerikleri kaldırmaktadır. Şirket, bir tehdidin inandırıcı olup olmadığını değerlendirirken, ifadenin bağlamını göz önünde bulundurduğunu dile getirmektedir. Bu cümledeki bağlam, kişinin "kamusal görünürlüğü ve savunmasızlığı" gibi her türlü ek bilgi anlamına gelmektedir.

İlkenin "paylaşılmaması gerekenler" kısmı, "ölümle (veya diğer şekillerde yüksek derecede şiddete maruz kalınmasıyla) sonuçlanabilecek tehditleri" açıkça yasaklamaktadır. "Tehdit" sözcüğü, yüksek derecede şiddet uygulama "niyeti belirten ifadeleri" de içermektedir.

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı, ilke gerekçesine göre, insanların "başka insanlara, işletmelere, varlıklara veya hayvanlara yönelik belirli suç faaliyetlerini veya zararlı eylemleri kolaylaştırmasını, organize etmesini, teşvik etmesini veya kabul etmesini" yasaklayarak, "çevrimdışı zararı ve taklitçi davranışları durdurmayı" amaçlamaktadır. Buna "ifşa" da dahil olup, Meta'nın ifşa tanımlarından biri "ifşa edilme riskiyle karşı karşıya olan bir grubun üyesi olan" herhangi birinin kimliğini veya konumlarını ifşa eden içerikler şeklindedir. Bu ilke maddesi belirli gruplarla ilgili olarak, moderatörler tarafından geniş ölçekte uygulanmaktadır. İçerik paylaşıldığı sırada Meta'nın ilkeleri, ek bağlamla birlikte üst birimlere iletildiğinde, şirketin "rıza veya izinleri olmadan tesettürsüz görsellerini ifşa ederek tesettürsüz kadınları riske atan içerikleri" de kaldırabileceğini belirtmekteydi. Bu metin şu anda "ifşa [tesettürsüz kadınlar]: bir kişinin kimliğini açık etme ve kişiyi riske atma" yasağı olacak şekilde düzenlenmiştir.

III. Meta'nın İnsan Hakları Sorumlulukları

2011 yılında BM İnsan Hakları Konseyi tarafından desteklenen BM İş Dünyası ve İnsan Haklarına Dair Rehber İlkeler (BM Rehber İlkeleri), özel işletmelerin insan haklarına yönelik sorumlulukları için gönüllülük esasına dayalı bir çerçeve tesis etmektedir. Meta'nın 16 Mart 2021 tarihinde duyurulan Kurumsal İnsan Hakları İlkesi, şirketin BM Rehber İlkelerinde yer alan haklara riayet etme taahhüdünü tekrar tasdik etmiştir.

Bu vakada Kurulun Meta'nın uluslararası sorumlulukları üzerinde gerçekleştirdiği analizler açısından, aşağıdaki insan hakları standartları alakalı olabilir:

• İfade özgürlüğü hakkı: Madde 19, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi (ICCPR), Genel Yorum No. 34, İnsan Hakları Komitesi, 2011; Fikir ve ifade özgürlüğü hakkında BM Özel Raportörü, raporlar: A/HRC/38/35 (2018) ve A/74/486 (2019) ve Rabat Eylem Planı, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği raporu: A/HRC/22/17/Ek.4 (2013).
• Barışçıl olarak toplanma özgürlüğü hakkı: Madde 21, ICCPR; Genel Yorum No. 37, İnsan Hakları Komitesi, 2020.
• Yaşama hakkı: Madde 6, ICCPR.
• Kişinin özgürlük ve güvenlik hakkı: Madde 9, ICCPR.
• Ayrımcılığa maruz kalmama hakkı: Madde 2(1), 3 ve 26, ICCPR; Madde 1 ve Madde 7 (ülkenin siyasi ve kamusal yaşamına katılımda ayrımcılık yapılmaması), Kadına Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW). Ayrıca bkz. İnsan Hakları Savunucuları Bildirgesi, Madde 8, ayrımcı olmayan bir temelde kamusal meselelerin yürütülmesine katılıma etkili erişim hakkı.
• Gizlilik hakkı: Madde 17, ICCPR.

5. Kullanıcı Bildirimleri

İçeriği paylaşan kullanıcı kaldırma kararı için Kurula itirazda bulunmuştur. Kullanıcının yaptığı açıklamaya göre gönderide, İran hükümetinin bir temsilcisi, başörtüsü takmadığı gerekçesiyle bir kadının önünü kesmiştir. Kullanıcı, videoda haklarını savunan İranlı kadının cesaretinin görüldüğünü dile getirmiştir. Kullanıcı, başkalarının da sosyal medyada benzer videoları paylaştığını; içeriğin zararlı ya da tehlikeli olmadığını ve herhangi bir Instagram ilkesini ihlal etmediğini belirtmiştir.

6. Meta'nın Bildirimleri

Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardı

Meta, bu vakadaki içeriği kaldırma yönünde başta vermiş olduğu kararın Şiddet ve Suça Teşvik ilkesine dayandığını Kurula bildirmiştir. Şirket, bu kararın gönderide şirket tarafından "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) şeklinde çevrilen ifadeye dayalı olduğunu açıklamıştır. Şirket bu ifadenin, videoda başörtüsü takmadığı gerekçesiyle kadına yaklaşan adamı hedeflediği şeklinde bir yorum ortaya koymuştur. Şirketin bölgesel ekibi, "make you into pieces" (paramparça edilmeniz) ifadesinin İran bağlamında bir fiziksel zarar tehdidi oluşturduğunu belirlemiştir. Meta başlangıçta, bu yoruma dayalı olarak, Şiddet ve Suça Teşvik ilkesi kapsamında içeriği kaldırma kararını onaylamıştır.

Kurul bu vakayı yasal değerlendirme için ilk belirlediği anda, Meta içeriği kaldırma kararını onaylamıştır. Ancak şirket, Kurul bu vakayı seçtikten sonra kararını değiştirmiş ve bölgesel ekibinin ek görüşlerine dayalı olarak içeriği geri yüklemiştir. Meta bu görüşlere dayanarak, açıklamadaki metnin en olası yorumunun, videodaki adamı hedef alan gerçek bir tehditten ziyade, İran rejimini veya zorunlu başörtüsü destekçilerini devirmeye yönelik bir atıf olduğu sonucuna varmıştır.

Meta bu son değerlendirmesinde, içeriğin, videodaki erkeğin başörtüsü takmadığı gerekçesiyle önünü kestiği kadın gibi birçok kadına yönelik istismarlara karşı farkındalık yaratmayı ve dikkat çekmeyi amaçladığı sonucuna varmıştır. İranlı kadınların kuvvetine atıfta bulunan kullanıcı, ya videoyu çeken erkeğe ya da rejimin geneline atıfta bulunarak "bastardness" (piçliği) eleştirmekte ve videodaki kadının tutuklanmasına ilişkin farkındalığı artırmaktadır. Meta, potansiyel olarak tehdit edici dil kullanımının bu genel bağlam ışığında okunması ve anlaşılması gerektiğini açıklamıştır. Vermiş olduğu gerekçede Kurulun İran Protesto Sloganı vakasındaki kararına dikkat çeken Meta, bu tür farkındalık yaratma eylemlerinin İran gibi ifade özgürlüğünün sınırlı olduğu yerlerde özellikle önemli olduğuna dikkat çekmiştir.

Ayrıca Meta'nın Kurula bildirdiği üzere, yapılan ilave araştırmaların üzerine bölgesel ekipler, "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) ifadesinin en makul yorumunun gerçek bir tehdit olmaktan ziyade, rejimin geneline veya zorunlu başörtüsü destekçilerine yöneltilen bir siyasi eleştiri olduğu sonucuna varmıştır. Genel olarak "make you into pieces" (paramparça edilmeniz) ifadesi kişinin vücudunu parçalara ayırarak öldürmek anlamına gelse bile burada rejimin dağıtılması olarak anlaşılabilmektedir (Peru Devlet Başkanı Aleyhinde Mecazi İfade özet kararındaki mecazi dile benzer şekilde).

Meta, şirketin içeriği en sonunda geri yüklemesindeki bir diğer etkenin, Kurulun Küba'daki Kadınlara Protesto Çağrısı vakasında vermiş olduğu karar olduğunu Kurula bildirmiştir. Kurul söz konusu vakada, gönderi kendi bağlamında okunurken, devlet baskısının ve gönderiye konu olan geçmişteki protestolara halkın gösterdiği yüksek ilginin de hesaba katılması gerektiğini vurgulamıştır. Şirket, İran Protesto Sloganı vakasını da göz önünde bulundurmuştur. Kurul söz konusu vakada, İran'daki kadın haklarına ilişkin siyasi hareketi analiz etmiştir. Kurul, sözü geçen vakada, protesto hareketi bağlamında ve özellikle de İran hükümetinin ifade özgürlüğüne sistematik bir şekilde baskı uygulaması ışığında söz hakkını korumanın önemini ve muhalif görüşlerin ifade edilmesi açısından dijital alanların etkisini vurgulamıştır. Şirket, Kurulun yakınlarda yayınladığı, "özellikle de siyasi konuşmaları korumak amacıyla; ironiyi, hicvi veya mecazi söylemi ayırt edebilen, bağlama duyarlı moderasyon sistemleri tasarlamanın önemine" yeniden vurgu yapan Peru Devlet Başkanı Aleyhinde Mecazi İfade özet kararını da göz önünde bulundurduğuna dikkat çekmiştir.

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı

Meta, Kurula verdiği bilgide, videoda gösterilen kadını tesettürsüz haldeyken ifşa ettiği gerekçesiyle, içeriği Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı kapsamında kaldırmayı da göz önünde bulundurduğunu dile getirmiştir. Meta, bu ilke maddesini yalnızca üst birimler aracılığıyla ve ek bağlam sağlandığı takdirde uygulamaktadır. Yaptırım, ilgili paydaşlardan görüş alınmasını gerektirmekte ve kullanılan belirli terimlerden veya içeriğin ya da açıklamanın tonundan ziyade, içeriğin tesettürsüz bir kadını tasvir ederek kimliğini izinsiz şekilde ifşa edip etmediğini ve kendisini riske atıp atmadığını belirlemeye odaklanmaktadır. Meta, bir kişinin kendi kendini "ifşa" edemeyeceğine dikkat çekmektedir. Bir ifşa eyleminin ilkeyi ihlal etmesi için kişinin rızası dışında olması zorunludur.

Meta bu vakada, kadının kimliği internette yaygın olarak bilindiği için ve vaka içeriği paylaşıldığı sırada kadın zaten tutuklanmış olduğu için, içeriğin rıza dışı ifşa gerekçesiyle kaldırılmaması gerektiğine karar vermiştir. Bu bağlam, içeriğin platformda bırakılmasıyla ilişkili zarar riskini önemli ölçüde azaltmıştır.

Kurul, Meta'ya yazılı olarak 11 soru ve gelen cevapların üzerine iki ilave soru sormuştur. Sorular şunlarla ilgili olmuştur: İran için yaptırım prosedürleri ve kaynakları, Meta'nın genel olarak İran için ve özel olarak videodaki kadın için yürüttüğü risk değerlendirmesi, otomatik ve insanlar tarafından yürütülen değerlendirme süreçleri, tesettürsüz kadınları tasvir eden ve risk altındaki bir grubu ifşa eden içeriklere uygulanan yaptırımlar. Meta tüm soruları yanıtlamıştır.

7. Herkese Açık Yorumlar

Gözetim Kurulu, bu vakayla ilgili 12 adet herkese açık yorum almıştır. Yorumların yedisi Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada, ikisi Orta ve Güney Asya, ikisi Avrupa ve biri Orta Doğu ve Kuzey Afrika'dan gönderilmiştir.

Bildirimler şu temaları kapsamaktadır: "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketi de dahil olmak üzere sosyal medyanın İran protestolarındaki rolü ve tesettürsüz kadınların dijital kampanyalarda oynadığı rol; sosyal medyada İran'daki tesettürsüz kadınları gösteren görüntülerin yayılmasının riskleri; sosyal medyanın İran makamları tarafından kullanımı; Meta'nın İran'daki siyasi durumla ilgili Farsça ifadeler için içerik moderasyonu ilkelerini nasıl uyguladığı; İran'da ifade özgürlüğü, insan hakları, kadın hakları, devlet baskısı ve sosyal medya yasakları.

Bu vaka için gönderilen herkese açık yorumları okumak isterseniz lütfen buraya tıklayın.

8. Gözetim Kurulu Analizi

Kurul, Meta'nın içeriği kaldırma yönünde başta verdiği kararı, şirketin içerik ilkeleri ve şirketin insan hakları sorumlulukları ve değerleri ışığında incelemiştir.

Kurul, hem Meta'nın Şiddet ve Suça Teşvik ve Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme ilkelerini hem de İran'da kadın hakları ve kadınların kamusal yaşama katılımına yönelik Eylül 2022'den beri devam eden kitlesel protestolar bağlamındaki ilgili yaptırım süreçlerini irdeleme fırsatı sunduğu için bu vakayı seçmiştir. Bu vaka özellikle de zorunlu başörtüsü kuralları aleyhine protesto yapan kişiler için sosyal medya platformlarının önemine değinmektedir.

Bu vaka Kurula, Meta'nın sözlük anlamıyla okunduğunda tehdit olarak anlaşılabilecek ancak bağlam hesaba katıldığında inandırıcı bir tehdit olarak yorumlanmaması gereken mecazi konuşmaları belirleyen dahili prosedürlerini tartışma fırsatı da vermektedir. Bu vaka ağırlıklı olarak Kurulun Seçimler ve Kamusal Alan önceliğine dahil olmakla birlikte, Kurulun Cinsiyet, Meta'nın Platformlarının Devletler Tarafından Kullanımı ve Kriz ve Çatışma Durumları öncelikleriyle de temas halindedir.

8.1 Meta'nın İçerik İlkeleriyle Uyumluluk

Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardı

Kurul bu vakadaki içeriğin, sözlük anlamıyla kullanılan ve dolayısıyla inandırıcı bir şiddet tehdidinden ziyade, devlet baskısına karşı öfkeyi ifade eden mecazi bir konuşma içerdiğinden, Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardını ihlal etmediği görüşündedir.

Meta, bu vakadaki içeriği başlangıçta "yüksek derecede şiddet eyleminde bulunma niyeti" içerdiği için kaldırdığını açıklamıştır. Şirket, yüksek derecede şiddet terimini, ölüme yol açabilecek veya ölümcül olma olasılığı yüksek tehdit olarak tanımlamaktadır.

Meta, bölgesel ekibinin değerlendirmesine dayanarak, gönderinin açıklamasındaki "it is not far to make you into pieces" (paramparça edilmeniz hiç uzak değil) ifadesini, İran bağlamında fiziksel zarar tehdidi olarak yorumlamıştır ve Şiddet ve Suça Teşvik ilkesini ihlal ettiği sonucuna varmıştır.

Kurulun danıştığı dil uzmanları, açıklamanın ilgili kısmının "we will tear you to pieces sometime soon!" (yakında sizi parçalara ayıracağız!) veya "it is not far away, we will rip you into shreds" (hiç uzak değil, sizi parça parça edeceğiz) şeklinde çevrilebileceğini açıklamıştır. Uzmanlar, bu ifadenin İran bağlamında zulmedenlere karşı öfke, hayal kırıklığı ve kırgınlık ifade ettiğine ve zulmedenler sonsuza dek iktidarda kalamayacağı için vaziyetin günün birinde değişebileceği fikrini öne sürdüğüne dikkat çekmektedir. Sözlükteki anlamıyla fiziksel zarara yol açma niyeti olarak yorumlanmaması gereken bu sözcük öbeği, "parçalara ayırmak" veya "paramparça etmek" gibi duygusal açıdan yüklü fiillerle dikkat çekmeyi amaçlayan bir "mecazi ifade" olarak görülmelidir. Bu uzmanlar, bu tür mecazi konuşmaların hem içeriği paylaşan kullanıcı hem de onun hedef kitlesi tarafından paylaşılan derin öfkeyi yansıttığına dikkat çekmiştir. Bu nedenle, söz konusu içerik gerçek fiziksel şiddet tehditlerini ima etmemektedir.

Kurula verdiği bilgide bir tehdidin inandırıcı olup olmadığını değerlendirirken ifadenin bağlamını da göz önünde bulundurduğunu dile getirmiş olmasına rağmen Meta'nın moderatörlere verdiği rehberlik, "yüksek derecede şiddet uygulama niyeti belirten bir ifade" varsa moderatörlerin değerlendirme sırasında bağlamı göz önünde bulunduramayacakları izlenimini bırakmaktadır. Özellikle içerik hem tehdit hem de hedef içerdiğinde, kuralın unsurları yerine getirildiği sürece gönderinin ihlalde bulunduğu belirlenmektedir ve bu vakada da tam olarak bu şekilde olmuştur. Meta'nın bu vakadaki yorumu, ifadenin kadını takip eden adamı hedef aldığı yönünde olmuştur. Kural, hedefin görünür veya kimliğinin belirlenebilir olmasını gerektirmemektedir. Kurallarda, istisna olarak kabul edilen veya inandırıcı tehdit olarak görülmeyen tehditkar konuşmalara "terörist gruplar gibi, belirli şiddet yanlısı kişilere yöneltilen tehditler" şeklinde yalnızca tek bir örnek verilmiştir.

Buradaki "make you into pieces" (paramparça edilmeniz) ifadesi inandırıcı bir tehdit oluşturmamaktadır. Kurul, hem İran'daki kargaşa dönemi, artan baskı ve rejimi protesto eden insanlara yönelik şiddet bağlamında hem de açıklamayı ve videoyu bir bütün olarak göz önünde bulundurarak, sözcük öbeğinin sözlük anlamıyla kullanılmadığı, rejime karşı duyulan öfke ve ümitsizliği ifade eden mecazi bir ifade olduğu ve "yüksek derecede şiddet eyleminde bulunma niyeti" içermediği görüşündedir. Bu yorum Meta'nın söz hakkı taahhüdüyle ve siyasi memnuniyetsizliği ifade etme hakkını korumanın önemiyle de örtüşmektedir.

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı

Kurul, bu vakadaki içeriğin Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardını ihlal etmediği görüşündedir.

Meta, "rıza veya izinleri olmadan tesettürsüz görsellerini ifşa ederek tesettürsüz kadınları riske atan içerikleri" yasaklayan kural kapsamında gönderiyi kaldırmayı göz önünde bulundurmuştur. Bu ilke maddesi şu anda "İfşa [tesettürsüz kadınlar]: bir kişinin kimliğini açık etme ve kişiyi riske atma" yasağı olacak şekilde düzenlenmiştir. Şirket, "ifşa" terimini; tesettürsüz bir kadının görüntüsünü paylaşan, izinsiz şekilde kendisinin kimliğinin açık eden ve onu zarar riskiyle karşı karşıya bırakan içerikleri de içerecek şekilde yorumlamaktadır. Bu ilke maddesi yalnızca üst birimlerce uygulanmaktadır ve uygulanması için çeşitli paydaşlardan görüş alınması gerekmektedir (yukarıdaki Kısım 4'e bakın).

Kurul bu vakada, kadının kimliğinin zaten yaygın olarak biliniyor olması ve içerik yayınlandığı sırada zaten tutuklanmış olması nedeniyle içeriğin oluşturduğu zarar riski hafiflediği için, içeriğin kadını "ifşa" etmediği noktasında Meta ile hemfikirdir. Bu nedenle, videonun platformda kalması kadına yönelik risk seviyesini anlamlı bir şekilde artırmayacaktır ve hatta vaka hakkında farkındalık yaratılmasına katkıda bulunabilir. Bir gönderinin bir kadını "ifşa" edip etmediğinin ve onu riske atıp atmadığının belirlenmesi, bağlama son derece bağlıdır. İlkenin yalnızca üst birimlerce uygulanması, ilkeyi uygulayan ekibin ilgili bağlamı etkili bir şekilde tespit etmek ve göz önünde bulundurmak için gerekli zaman ve kaynaklara sahip olmasını sağlayabilir.

8.2 Meta'nın İnsan Hakları Sorumluluklarıyla Uyumluluk

Kurul, içeriğin platformdan kaldırılmasının Meta'nın insan hakları sorumluluklarıyla örtüştüğünü tespit etmiştir.

İfade Özgürlüğü (Madde 19 ICCPR)

Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi (ICCPR) Madde 19, "sözlü, yazılı veya basılı, sanat formunda ya da kişinin tercih edeceği başka bir formatta, hudutlara bakılmaksızın, her türlü bilgiyi ve fikri arama, alma ve verme hakkı" dahil olmak üzere, ifade özgürlüğü için geniş çapta koruma öngörmektedir. Bir devlet tarafından ifade özgürlüğüne getirilecek her türlü kısıtlama yasalara uygun olma, meşru amaç ve gerekli ve orantılı olma koşullarını karşılamalıdır (Madde 19, paragraf 3, ICCPR). Kurul, hem değerlendirilmekte olan içerik kararının kendisiyle ilgili olarak hem de bunun Meta'nın genel içerik yönetişimi yaklaşımı hakkında gösterdiklerini ele alarak, Meta'nın gönüllü olarak verdiği insan hakları taahhütlerini yorumlamak üzere bu çerçeveyi kullanmaktadır. İfade özgürlüğü hakkında BM Özel Raportörü'nün dile getirdiği gibi, "şirketler devletlerle aynı yükümlülükleri taşımasa da etkileri gereği kullanıcıların ifade özgürlüğünü koruma noktasında aynı soruları değerlendirmeleri gerekir" (A/74/486, paragraf 41).

İran gibi kapalı bir toplumda sosyal medyaya erişim çok önemlidir. Sosyal medya platformları, birer "dijital geçit bekçisi" olarak, kamunun bilgiye erişimi üzerinde "büyük etki" sahibidir (A/HRC/50/29, paragraf 90). Bu vakadaki gönderi, hayatta kalmak için dijital kamusal alanlara ihtiyaç duyan geniş bir protesto hareketinin bir parçasıdır. İster tesettüre girmeyi ister tesettür olmadan kamusal alana çıkmayı yasaklıyor olsun, kadınların nasıl giyinmesi gerektiğine karar veren yasalar, onların özgürlüğüne ve onuruna olumsuz etki etmektedir (A/68/290, paragraf 38) (ör. bkz. Yaker - Fransa, CCPR/C/123/D/2747/2016). Bu bağlamda, "kadınların kendilerini ifade etme fırsatlarını güçlendiren internet, kadın hakları mücadelesinin yeni cephesi haline gelmiştir (A/76/258 paragraf 4). Kadınların ifade özgürlüğünün güçlendirilmesi, onların siyasete katılmasını ve insan haklarına erişmesini mümkün kılmaktadır (A/HRC/Res/23/2, paragraf 1-2; A/76/258, paragraf 5).

I. Yasalara Uygun Olma (Kuralların Netliği ve Erişilebilirliği)

Yasalara uygun olma prensibi, ifade özgürlüğüne getirilen her türlü kısıtlamanın kullanıcılar açısından erişilebilir ve anlaşılabilir olan, kabul gören bir kurala dayalı olmasını şart koşmaktadır. Kuralın, "yeterince net bir biçimde şekillendirilerek bireylere kurala uygun şekilde davranma imkanı tanıması ve herkese açık bir şekilde yayınlanması" gerekmektedir (Genel Yorum No. 34, paragraf 25). İfade özgürlüğünü kısıtlayan kurallar ayrıca, "ifade özgürlüğü kısıtlamalarının uygulanmasından sorumlu kişi veya kuruluşlara ifade özgürlüğünün kısıtlanması konusunda sınırsız bir takdir hakkı veremez" ve "kurallar uyarınca hangi tür ifadelerin kısıtlandığını ve hangilerinin kısıtlanmadığını açıkça anlayabilmeleri için ifade özgürlüğü kısıtlanan kişilere yeterli rehberlik sağlamalıdır" (Genel Yorum No. 34, paragraf 25; A/HRC/38/35 (undocs.org), paragraf 46). Netliğin veya kesinliğin yeterli olmaması, kuralların tutarsız ve keyfi şekilde uygulanmasına yol açabilir. Bunlar Meta'ya uygulandığında; kullanıcılar, Facebook ve Instagram'da içerik paylaşmanın sonuçlarını öngörebilmelidir ve içerik değerlendirme görevlileri, bunların nasıl uygulanacağına ilişkin net rehberliğe erişebilmelidir.

Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardı

Kurul, Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardının amaçlarını ifade eden ancak kuralın kendisinde yer almayan ilke gerekçesi "bağlam büyük öneme sahiptir" demesine ve "inandırıcı tehditleri" değerlendirirken bağlamın da göz önünde bulundurulabileceğini söylemesine rağmen, Meta'nın dahili yönergelerinin ve moderasyon yaklaşımının pratikte buna izin vermediği görüşündedir. Kurulun İran Protesto Sloganı vakasında belirttiği üzere, geniş ölçekte çalışan içerik moderatörlerine belirli kriterlerin veya öğelerin olup olmadığına bakması ve bunlardan biri karşılandığında gönderiyi kaldırması yönünde talimat verilmektedir. Başka bir deyişle, gönderi bir tehdit (ör. "öldürürüm" veya "seni parçalara ayıracağım") ve bir hedef içeriyorsa içerik kaldırılmaktadır. İçerik moderatörleri, tehdidin inandırıcı olup olmadığı konusunda değerlendirme yapma yetkisine sahip değildir. Sözü geçen vakada da değindiği üzere Meta, ezbere veya formüle dayalı bu yaklaşımın nedenini, "inandırıcı bir tehdit yerine mecazi bir konuşma oluşturup oluşturmadığını muhakeme etmek, özellikle de geniş ölçekte zorlayıcıdır" şeklinde açıklamıştır. Tehditlerin inandırıcılığının göz önünde bulundurulması, kural uygulanırken değil, oluşturulurken hesaba katılmaktadır. Kurulun İran Protesto Sloganı vakasında değindiği üzere, "protesto bağlamlarında beklenebilecek türdeki mecazi konuşmalar göründüğü kadarıyla ilke gerekçesinde ele alınmakta ancak yazılı kurallarda ve bunlara istinaden değerlendirme görevlilerine verilen rehberlikte ele alınmamaktadır. Geniş ölçekli yaptırımlar başta olmak üzere yaptırım uygulamalarının kuralların ima ettiğinden çok daha formüle dayalı olduğu görülmektedir ve bu durum kullanıcılarda kuralların nasıl uygulanabileceğine dair yanlış algılara yol açabilir. Değerlendirme görevlilerine verilen rehberliğin güncel metni, içeriğin kendisinde tehdit edici ifadenin mecazi olduğuna dair açık ipuçları olduğunda bile, bağlamsal analiz olasılığını ortadan kaldırmaktadır." Şirketin beyan ettiği ilke gerekçesi ile fiili yaptırım uygulaması arasındaki bu uyumsuzluk devam etmektedir ve yasalara uygun olma prensibini yeterince yerine getirmemektedir.

Kurul, İran Protesto Sloganı vakasındaki bulgularını yineleyerek şunu ifade etmektedir: Meta, bağlamın hesaba katılması konusunda nüanslı rehberlik sağlamalı ve başta İran gibi siyasi açıdan hassas ortamlarda olmak üzere moderatörleri "mecazi" veya sözlük anlamının dışında kullanılan ifadeleri varsayılan olarak kaldırmamaya yöneltmelidir.

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı

Kurul, bu vakada uygulandığı üzere, Meta'nın "rıza veya izinleri olmadan tesettürsüz görsellerini ifşa ederek tesettürsüz kadınları riske atan içeriklere" getirdiği yasağı yeterince açık bulmaktadır. Meta'nın platformlarında tesettürsüz kadınları "ifşa eden" ve zarara yol açabilecek içeriklerin yasak olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Ancak Kurul, Instagram Topluluk Kuralları'nın Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardına doğrudan bağlantı vermiyor olmasına endişeyle dikkat çekmektedir. Bu durum, Instagram kullanıcılarının kurallara erişme imkanını zedelemektedir. Kurul, önceki vakalarda (Meme Kanseri Semptomları ve Çıplaklık, Öcalan'ın Tecridi) Meta'ya Facebook Topluluk Standartları'nın Instagram'da nasıl uygulandığını kullanıcılara açıklayarak herkese açık bir şekilde netleştirmesini tavsiye etmiştir. Buna yanıt olarak Meta, Topluluk Standartları'nı Instagram'ın Topluluk Kurallarıyla birleştirme ve ilkelerin platformlar arasında az da olsa farklılık gösterdiği noktaları belirtme sürecini üstlenmiştir. Meta, takip eden üç aylık şeffaflık raporlarında, hukuk ve yönetmelik mevzularının zaman çizelgesini etkilediğine dikkat çekerek, bu çalışmanın önceliğini koruduğuna dair Kurula güvence vermiştir. Kurul, bu süreci tamamlamak ve geçerli kuralların netliğini sağlamak için hızlı hareket etmenin önemini bir kez daha dile getirmektedir.

II. Meşru Amaç

Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi (ICCPR) Madde 19, paragraf 3 uyarınca, ifade özgürlüğü, başkalarının haklarının korunması dahil olmak üzere, tanımlanmış ve sınırlı bir sebep listesiyle kısıtlanabilir. Bu vakada Kurul, Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardının, "ciddi bir fiziksel zarar riski veya kamu güvenliğine yönelik tehditler" oluşturan içerikleri kaldırarak "internet dışındaki potansiyel zararı önlemeyi" amaçladığını tespit etmiştir. Bu nedenle ilke, yaşama hakkının (Madde 6, ICCPR) ve kişinin fiziksel güvenlik hakkının korunması noktasında meşru bir amaca hizmet etmektedir (Madde 9, ICCPR; Genel Yorum No. 35, paragraf 9).

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme ilkesi, İran'daki kadınların ayrımcılığa uğramama hakkını koruma noktasındaki meşru amaca hizmet etmekte olup (Madde 2, 3 ve 26, ICCPR; Madde 1 ve 7, CEDAW); ifade özgürlüğü ve toplanma özgürlüğü haklarının (Madde 19 ve 21, ICCPR), kamusal hayata katılma hakkının (Madde 1 ve 7, CEDAW), gizlilik hakkının (Madde 17, ICCPR), yaşama hakkının (Madde 6, ICCPR ) ve kişisel özgürlük ve güvenlik hakkının (Madde 9 ICCPR) kullanılması buna dahildir.

III.

İfade özgürlüğüne getirilen her türlü kısıtlama "koruyucu işlevini yerine getirmeye uygun olmalıdır; koruyucu işlevini yerine getirebilecek araçlar arasında en az müdahaleci olanı olmalıdır; korunanların çıkarı açısından orantılı olmalıdır" (Genel Yorum 34, paragraf 34). Sosyal medya şirketleri, kısıtlamaların dar kapsamlı olması amacıyla, silme haricinde sorunlu içeriklere verilebilecek olası yanıt yelpazesini göz önünde bulundurmalıdır (A/74/486, paragraf 51).

Şiddet ve Suça Teşvik Topluluk Standardı

Kurul, Meta'nın içeriği kaldırma yönünde başta vermiş olduğu kararın gerekli olmadığı görüşündedir. Gönderinin açıklamasındaki tehdit gerçek bir tehdit olmadığından, videoyu çeken kişinin veya başkalarının emniyeti için gerekli olmamıştır. Kurulun endişelendiği nokta, İran Protesto Sloganı vakasındaki rehberliğine ve bir yıldan uzun süredir protestoların devam ettiği İran'daki vaziyete rağmen; şirketin Topluluk Standartları'nın ve moderatörlere sağladığı rehberliğin, mecazi (sözlük anlamıyla kullanılmayan) tehditlere ilişkin kuralların tutarsız bir şekilde uygulanmasına engel olamamasıdır. Bu vakada olduğu gibi, sözü edilen vakada da Meta'nın mecazi olduğunu tespit etmekte başarısız olduğu bir ifade yer almaktaydı. Bu vakadaki içeriğin geniş ölçekte çalışan birden fazla moderatör ve Meta bünyesindeki birden çok ekip tarafından gözden geçirilip defalarca kez ihlalde bulunduğunun tespit edilmesi, yeterli rehberlik eksikliğini daha da vurgulamaktadır.

Yaptığı analizde Kurul, bu vakadaki içeriğin ayrımcılığı, şiddeti veya diğer hukuk dışı eylemleri teşvik eden ciddi bir risk oluşturma kapasitesini Rabat Eylem Planı'ndan altı etken ışığında değerlendirmiştir. Kurulun dikkat çektiği üzere; Rabat faktörleri genel olarak suça teşvik eylemleri için değil, suça teşvik oluşturan ulusal, ırksal veya dini nefret savunuculuğu için geliştirilmiştir, ancak altı faktörlü test genel anlamda suça teşvik eylemlerini değerlendirme noktasında faydalıdır ve Kurul da bunu daha önce de bu şekilde kullanmıştır (ör. bkz. İran Protesto Sloganı ve Küba'daki Kadınlara Protesto Çağrısı):

• Bağlam: İçerik, kargaşanın hakim olduğu ve rejimi protesto eden kişilere yönelik baskı ve şiddetin arttığı bir dönem olan Temmuz 2023'te paylaşılmıştır. Büyük çaplı internet kesintileri ve Facebook, Telegram ve X gibi büyük sosyal medya platformlarının yasaklanması göz önünde bulundurulduğunda, ülke içinde protesto için sınırlı sayıda alan bulunmaktadır. Instagram da geriye kalan birkaç platformdan biri olduğundan, "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketindeki rolü ölçülemeyecek kadar büyük olmuştur. Kurulun danıştığı uzmanlar, hareketin kadınlara yönelik kırk yıllık ayrımcı yasalara karşı protesto ve meydan okumanın normalleştirilmesini amaçladığına dikkat çekmiştir. Uzmanlar, hareketin başlangıcından bu yana, kadınlara korku salmanın ve kadınları susturarak internette kendilerini ifade etmelerini engellemenin büyük birer trend olduğunu gözlemlemiştir. Yeni yasalar ve halk arasında yankı bulan tutuklamalar, bu protesto ifadelerini dizginlemek ve başörtüsü yasalarına karşı gelme eğilimini normalleştirme trendini durdurmak içindir.
• Konuşmacının kimliği: Meta, içeriği paylaşan kişiyi tanınmış kişi olarak değerlendirmediğini Kurula bildirmiştir. Videodaki açıklamaya göre kullanıcının "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketinin bir destekçisi veya parçası olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, buradaki konuşmacı yetki sahibi olduğu bir makamda değildir ve desteğini dile getirerek ve bu içeriği yayınlayarak kendi emniyetini de potansiyel olarak riske atmaktadır.
• Niyet: Geniş ölçekte içerik moderasyonu faaliyetleri, niyetin değerlendirilmesi noktasında önemli zorlukları beraberinde getirmektedir. Buna rağmen, uzman olmayan birisi bütün gönderiyi nesnel bir şekilde okuduğunda, gönderinin tasvir edilen kadına destek verdiğini ve tutuklanmasıyla ilgili farkındalık yarattığını anlayacaktır. Kurulun danıştığı uzmanlara göre, İran'da tesettürsüz bir kadın tutuklandığında, protestocuların yetkililere kendisini emniyette tutmaları için baskı yapmak amacıyla, kadının görüntüsünü ve adını dolaştırması oldukça yaygın bir harekettir. Protestocular, bu kişilere ilişkin farkındalığı artırarak, kurbanlara yönelik tacizin devam etmesini önleyebileceklerini öğrenmiştir.
• İçerik ve ifade biçimi: Kurulun danıştığı dil uzmanlarına göre, bu bağlamdaki "make you into pieces" (paramparça edilmeniz) ifadesi, Farsça konuşanlar tarafından öfke ve hayal kırıklığı gibi derin duyguları ifade eden ancak gerçek anlamda şiddet tehdidi oluşturmayan bir ifade olarak anlaşılacaktır. Hareket, rejime karşı haklarını savunmak için düzenli olarak zorlayıcı ve tehditkar görünen bir dil kullanmıştır. Kurul, İran Protesto Sloganı vakasında, "Death to Khamenei" (Hamaney'e Ölüm) sloganının "mecazi tehdit" oluşturduğunu tespit etmiş ve Meta'nın benzer nedenlerle "I will kill whoever kills my sister/brother" (kardeşimi öldüreni öldürürüm) ifadesi için "ilkenin özü" istisnası uyguladığına dikkat çekmiştir. Bu vakadaki ifade, haklarını savunan bir kadını öven bir açıklamada yer almaktadır. Bütünüyle düşünüldüğünde bu açıklama, rejimin ayrımcı yasalarını ve istismarcı uygulamalarını protesto eden İranlı kadınlara destek vermektedir.
• Kapsam ve erişim: Gönderi yaklaşık 47.000 görüntüleme, 2000 beğenme, 100 yorum ve 50 paylaşım almıştır. Rabat analizindeki diğer faktörler göz önünde bulundurularak bu konuşmanın suça teşvik olmadığı hesaba katıldığında, içeriğin yüksek erişime sahip olması, kendi başına kaldırma kararını gerekli kılan bir faktör değildir.
• Olasılık: Bu faktörde değerlendirilen şey; konuşmanın, hedeflenen kişi veya kuruma, yani bu vaka özelinde rejime zarar verilmesini tetikleme olasılığıdır. Protesto hareketi ve destekçileri, protestoculara karşı sürekli olarak şiddet uygulayarak baskı ve misilleme yapan bir rejime karşı durmaktadır. Bu vakadaki konuşmadan kaynaklanabilecek en olası zarar, rejime veya destekçilerine yönelik şiddetten ziyade, rejimin paylaşımı yapan kullanıcıya veya videoda gösterilen kadına yönelik misilleme amaçlı şiddet eylemleridir. Uzmanlar, bu protestolara katılan kişilerin karşılaştığı tehlikelere ve şiddet tehdidine rağmen hareketin nasıl devam ettiğine vurgu yapmıştır. Uzmanlar, tutuklanan tesettürsüz kadınların görüntülerinin dolaşımda tutulmasının amacının, tutuklanmalarına dikkat çekmek ve emniyette kalabilmeleri için yetkililere baskı yapmak olduğunu da ifade etmiştir.

Kurul, yukarıdaki faktörlerin analizine dayanarak, içeriğin inandırıcı bir tehdit oluşturmadığını ve internet dışındaki zarara yol açamayacağını düşünmektedir. Meta, şiddet içerikli baskıyla karşılanan yaygın protestolar bağlamında mecazi söylem kullanıldığında, değerlendirme görevlilerine dili ve yerel bağlamı değerlendirme imkanı sağlamalı ve moderatörlere yönelik rehberliği, altta yatan ilke gerekçesiyle uyumlu hale getirmelidir. Bir gönderinin "mecazi konuşma" olup olmadığına veya şiddeti teşvik etme olasılığına ilişkin doğru değerlendirmenin mümkün kılınması, krizlerde geniş ölçekli moderasyon çalışmalarının iyileştirilmesi açısından hayati önem taşımaktadır. İnsan moderatörler tarafından sağlanan eğitim verilerinin kalitesi, otomasyonun doğruluğunu da etkileyecektir. İnsan moderatörlerin bir kuralı katı bir şekilde uygulayıp "mecazi" ifadeleri kaldırması durumunda, bu hatanın otomasyon yoluyla yinelenme ve çoğaltılma olasılığı son derece yüksektir.

Kurul, "riskli" ülke katmanlama sistemi ve Kriz İlkesi Protokolü dahil olmak üzere, Meta'nın kriz durumlarında şirketin ilke ve yaptırımlarını duruma göre ayarlamak için bir dizi mekanizmaya sahip olduğuna dikkat çekmektedir. "Riskli" ülke katmanlama sistemi, şirketin ürün geliştirme önceliklerini veya kaynak yatırımlarını belirlemek amacıyla, "internet dışındaki zarar ve şiddet" riski taşıyan ülkeleri belirlemesi için kullanılmaktadır. Bu değerlendirme, diğer süreçler için de hesaba katılabilmektedir (ör. özel bir operasyon ekibinin kurulması veya Kriz İlkesi Protokolünün kullanımına başlanması). Meta, 2023'ün ikinci yarısında İran'ın "riskli ülke" olarak belirlendiğini Kurula bildirmiştir. İran, 21 Eylül 2022'de Kriz İlkesi Protokolü kapsamına girmiştir ve o tarihten beri bu kapsamda kalmaya devam etmektedir. Kriz İlkesi Protokolü, Meta'nın belirli bir durumu ele almak için "ilke destek noktaları" adı verilen bazı geçici ilke değişiklikleri yapmasına izin vermektedir. Meta, "İlkelerimize yönelik başka ihlaller olmadığı sürece, 'I will kill whoever kills my sister/brother' (kardeşimi öldüreni öldürürüm) sloganını veya türevlerini barındıran içeriklere izin veren bir istisna" dahil olmak üzere İran'da halihazırda kullanılan ilke destek noktalarından bazı örnekler vermiştir. (İlke destek noktalarının daha fazla örneği için bkz. İlke Forumu Toplantı Notları, 25 Ocak 2022, Kriz İlkesi Protokolü.)

Kurul, şirketin emniyet taahhüdünün ve İran için Kriz İlkesi Protokolünü devreye alarak potansiyel içerik moderasyonu risklerini hafifletme çabalarının farkında olmakla birlikte; memnuniyetsizliklerin ve sosyal tansiyonun sistematik baskıyla karşılandığı bir ortamda, insanların ifade ve toplanma özgürlüğüne saygı duyma noktasında bu çabalar yetersiz kalmıştır. Kurulun yaptırdığı araştırmalar, Meta'nın platformlarında İran'da başörtüsü giyilmesinin tartışıldığı bağlamda, tesettürsüz kadınları tasvir eden içeriklerin ezici çoğunluğunun protesto hareketi tarafından veya protesto hareketine destek olmak üzere paylaşıldığına işaret etmektedir. Meta'nın yaptırım süreci, ilgili bağlamda sözlükteki anlamıyla kullanılmayan mecazi ifadeleri, internet dışında zarar potansiyeline sahip gerçek tehditlerden ve şiddet teşviklerinden ayırt etme noktasında defalarca başarısız olmuştur.

Kurul, ilgili bağlamda tehdit edici dili sözlük anlamıyla değil mecazi olarak kullanan ve dolayısıyla Şiddet ve Suça Teşvik ilkesinin şiddet tehditlerini yasaklayan ilke maddesini ihlal etmeyecek olan beyanların nasıl tespit edileceği konusunda Kriz İlkesi Protokolüne bir ilke destek noktası eklemesi ve geniş ölçekte çalışan moderatörlere bu doğrultuda dahili kriterler sağlaması yönünde Meta'ya tavsiyede bulunmaktadır. Meta, bir tehdidin sözlük anlamıyla değil mecazi olarak kullanıldığının nasıl belirleneceğine ilişkin krize özgü kriterleri geliştirirken, Rabat Planı faktörlerine yönelebilir (ör. devlet baskısı aleyhine yaygın protestoların yapıldığına ilişkin bağlam, konuşmacının insanları suça teşvik etme kabiliyetine sahip olup olmadığı veya insanları zarara teşvik etme riskinin bulunup bulunmadığı, mecazi bir güç belirtisi olarak güçlü/duygusal dil kullanımının yaygınlığına işaret eden ilgili dil bağlamı veya sosyal bağlam, yerel bilgiler doğrultusunda zarar olasılığı vb.). Şirket, moderasyon kriterlerini tasarlamaya veya değerlendirmeye yardımcı olması için güvenilir ortaklarından da yardım alabilir. Eylem Planı'nın 32 dile çevrilmesi için Birleşmiş Milletler'e destek veren Meta, Rabat Eylem Planı'nın içerik moderasyonu açısından önemini de bizzat vurgulamıştır. Bu ilke destek noktası, şiddeti teşvik etme niyetlerinin olmaması ve şiddeti teşvik etme olasılıklarının yüksek olmaması şartıyla, rejim aleyhine protestolar bağlamında "mecazi konuşmalara" izin vermelidir.

Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı

Tasvir edilen kadının kimliğinin yaygın olarak biliniyor olması ve içeriğin, kadının serbest bırakılması umuduyla, kendisinin tutuklanmasına dikkat çekmek amacıyla paylaşıldığının açık olması nedeniyle; Kurul, Zarara Yol Açma Amaçlı Organizasyon ve Suça Teşvik Etme Topluluk Standardı kapsamında verilen kaldırma kararının gerekli olmadığı görüşündedir. Buna ek olarak, birkaç herkese açık yorumcu, kamuya açık alanda başörtüsünü çıkaran kadınların bunu protesto amacıyla kasten yaptığını ve karşılaşabilecekleri neticelerden haberdar olduklarını vurgulayarak, "yetkiye stratejik biçimde muhalefet ederek meydan okuma" eylemini tercih ettiklerini vurgulamıştır (bkz. herkese açık yorum, Tech Global Institute, PC-21009). Videodaki kadın, rejim tarafından zaten teşhis edilmiş ve tutuklanmıştır. Bu gönderi, söz konusu tutuklamaya dikkat çekmek üzere paylaşılmıştır. Rejim tarafından gözaltına alınan protestocular ve muhalifler işkenceye uğramış, cinsiyete dayalı şiddete maruz kalmış veya kaybolmuştur. Kurulun danıştığı uzmanlar ve birkaç herkese açık yorumcu, tutuklamalara dikkat çeken ve gözaltına alınan kişinin serbest bırakılması çağrısında bulunan bu uygulamanın, İran'daki hareket tarafından ve insan hakları savunucuları tarafından düzenli olarak kullanıldığına ve rejimin elinde tutuklu bulunan kişilerin korunmasına yardımcı olabileceğine özellikle değinmiştir.

Savunmasız kullanıcıların kimliklerinin korunması ile daha fazla görünürlük isteyenlerin sansürlenmemesi ihtiyaçları arasında hassas bir denge söz konusudur. Bu dengenin sağlanması için bağlamsal analiz, zamanında değerlendirme ve hızlı hareket gerekir.

9. Gözetim Kurulu Kararı

Gözetim Kurulu, Meta'nın içeriği kaldırma yönünde başta vermiş olduğu kararı bozmaktadır.

10. Tavsiyeler

1. Yaptırım

Meta, sistematik devlet baskısı ortamında kullanıcıların ifade ve toplanma özgürlüğüne saygı gösterilmesini sağlamak amacıyla, şiddeti teşvik etme niyeti gütmeyen ve şiddeti teşvik etme olasılığı yüksek olmayan mecazi (yani sözlük anlamı dışındaki) ifadelerin, Şiddet ve Suça Teşvik ilkesinin alakalı bağlamlarda şiddet tehditlerini yasaklayan ilke maddesini ihlal etmemesini öngören bir ilke destek noktasını Kriz İlkesi Protokolüne eklemelidir. İlgili bağlamda bu tür ifadelerin nasıl belirleneceğine ilişkin olarak geniş ölçekte çalışan moderatörlere verilecek kriterlerin geliştirilmesi de buna dahil olmalıdır.

Kurul için bu tavsiyenin yerine getirilme kriteri, Meta'nın hem bu ilke destek noktasını uygulama yöntemlerini hem de İran'daki moderasyon için ortaya çıkan kriterleri Kurulla paylaşması olacaktır.

*Prosedür Notu:

Gözetim Kurulunun kararları beş Üyeden oluşan alt kurullar tarafından hazırlanmaktadır ve Kurulun çoğunluğu tarafından onaylanma şartı aranmaktadır. Kurul kararları, tüm Üyelerin kişisel görüşlerini yansıtmayabilir.

Bu vaka kararında, Kurul adına bağımsız araştırmalar yürütülmüştür. Hem merkezi Gothenburg Üniversitesi'nde bulunan ve altı kıtadan 50'yi aşkın sosyal bilimciden oluşan ekibiyle faaliyet gösteren bağımsız bir araştırma enstitüsü hem de dünyanın dört bir yanından 3200'ü aşkın ülke uzmanı Kurula yardımcı olmuştur. Jeopolitik, güven, emniyet ve teknolojinin kesişimine odaklanan Duco Advisors danışmanlık firması da Kurula yardımlarını sunmuştur. Sosyal medya trendleri hakkında açık kaynaklı araştırmalar yürüten Memetica kuruluşu da analizlerini temin etmiştir. Dil uzmanlığı; bünyesinde 350'den fazla dili akıcı konuşabilen ve dünyanın dört bir yanındaki 5000 farklı şehirden çalışan uzmanlar barındıran Lionbridge Technologies LLC şirketi tarafından sağlanmıştır.

मामले के निर्णयों और नीति सलाहकार राय पर लौटें